Een verdwenen meesterwerk op zee: het dubbelmysterie rond Hendrik Blötz, Suratte en ds. Lepper

 

Wie de Nederlandse muziekgeschiedenis openslaat, komt al snel uit bij de Amsterdamse instrumentenbouwer Hendrik Blötz. Door een enkele advertentie in de Amsterdamsche Courant schreef hij zich plotseling de geschiedenisboeken in als de eerste bouwer van een pianoforte in de Lage Landen. Maar Blötz was niet alleen een vernieuwer op de vierkante meter van het Amsterdamse muziekleven; zijn instrumenten reisden ook de wereldzeeën over. Zo blijkt uit archiefonderzoek dat hij een kerkorgel bouwde voor Curaçao — een instrument dat tot op de dag van vandaag op geen enkele orgelsite of inventarisatielijst is terug te vinden.

En Curaçao was niet zijn enige overzeese bestemming. In november 1770 adverteerde Blötz opnieuw in de Amsterdamsche Courant met een technisch hoogstandje: een eenklaviers kerkorgel dat zonder assistentie zowel forte als piano kon spelen, bestemd voor de Gereformeerde Kerk in 'Sarratta' (Suratte) in India. Het was precies de maand nadat de predikant ds. Gerard Jacob Lepper werd beroepen om naar diezelfde Indiase handelspost te vertrekken. Was de dominee zelf de organist die dit slimme instrument overzee zou bespelen, en was het de schatrijke VOC-directeur Eyso de Wendt die het orgel als afscheidscadeau had besteld? Toen Lepper op het laatste moment onverwacht werd omgeleid naar Paramaribo, begon een historisch mysterie dat de halve wereldbol omspant.

 

Van Amsterdam naar de wereldzeeën

Hendrik Blötz (oorspronkelijk uit Wrisbergholzen) schreef in 1758 geschiedenis als de eerste aanbieder van een fortepiano in de Nederlanden (Amsterdamsche Courant, 15 juli 1758). Hoewel hij hiermee nog geen commerciële revolutie ontketende, vormde zijn obsessie met dynamiek (forte en piano op één klavier) de rode draad in zijn werk. Zijn reputatie reikte al snel verder dan de Amsterdamse Baangracht; zo bleek uit archiefvondsten dat hij in oktober 1764 een groot pijporgel leverde voor de Gereformeerde Kerk op Curaçao — een instrument dat in vrijwel alle hedendaagse overzichten ontbreekt.

 

Het meesterwerk voor Suratte en de rol van Eyso de Wendt

Op 3 november 1770 adverteerde Blötz opnieuw met een bijzondere uitvinding: een eenklaviers kerkorgel voor de Gereformeerde Kerk in het Indiase Suratte (Sarratta), waarmee de bespeler zonder handelingen aan de registers kon schakelen tussen hard en zacht. Dit was een uitkomst voor de VOC-factorij, waar een groot muziekensemble ontbrak. Achter deze opdracht ging waarschijnlijk de invloedrijke en zeer welvarende VOC-directeur Eyso de Wendt schuil, die na jaren in de Oost terugkeerde naar Nederland en naarouds gebruik een prestigieuze schenking naliet aan zijn handelspost.

 

De omweg van dominee Lepper en open eindjes

Toen predikant ds. Gerard Jacob Lepper in oktober 1770 werd beroepen naar Suratte, leek de puzzel compleet: hij zou het unieke Blötz-orgel overzee bespelen. Door een plotseling predikantentekort in Suriname werd Lepper op het laatste moment echter omgeleid naar Paramaribo, waar hij in januari 1771 arriveerde en tot zijn overlijden in 1778 actief bleef.

Dit roept de prangende vraag op: reisde het orgel zonder zijn beoogde bespeler alsnog naar Suratte, of belandde het kistwerk in Suriname?

Van Kollum naar Suratte en Amsterdam: hoe VOC-magnaat Eyso de Wendt de Oost met de Nederlandse kerkmuziek verbond

Wie in de Maartenskerk in het Friese Kollum omhoogkijkt, ziet het imposante rouwbord uit 1780 van Eyso de Wendt (1718–1780) — en even verderop de rijk gesneden herenbank die hij in 1768 liet plaatsen. Achter deze Friese pronkstukken schuilt het verhaal van een man die op zestienjarige leeftijd zijn geboortedorp verliet en uitgroeide tot een van de rijkste VOC-handelaren van de 18e eeuw. Zijn levensloop verbindt de Indiase havenstad Suratte rechtstreeks met het Amsterdamse atelier van orgelmaker Hendrik Blötz.

Fortuin tussen Suratte en Canton

Eyso de Wendt vertrok eind 1733 naar Azië en klom binnen de Verenigde Oostindische Compagnie razendsnel op. Hij werd supercarga en uiteindelijk directeur op de winstgevende handelsroute tussen Suratte aan de Indiase westkust en Canton in Zuid-China. De Wendt handelde niet alleen in thee en zijde, maar werkte op een royale provisie van 2,5 procent van de bruto-omzet en bezat daarnaast lucratieve aandelen in de opiumhandel (Amfioen-sociëteit).

Net als andere rijke compagniesdienaren etaleerde hij zijn nieuwe status met exclusief Chinees porselein voorzien van zijn eigen familiewapen (Chine de commande), dat vanuit Azië naar Friesland werd verscheept. Toen hij in 1762 als gefortuneerd man terugkeerde naar Nederland, kocht hij in Kollum landgoederen op en liet er de statige buitenplaats Oostenburg verrijzen — compleet met een aangelegde heuvel ('De Steenen Berg') met daarop een Chinese koepel.

Van Indiase handelspost naar VOC-bewindhebber in Amsterdam

De Wendt trok zich na zijn terugkeer echter niet terug op het Friese platteland. Zijn kennis van de Aziatische handel was zo groot dat hij in 1767 werd benoemd tot bewindhebber van de VOC te Amsterdam (namens Friesland). Daarmee zat hij aan de hoogste bestuurstafel van de compagnie in precies de stad waar instrumentenmaker Hendrik Blötz zijn werkplaats had.

Tegelijkertijd toonde De Wendt zich een genereus maar statusbewust mecenas voor de kerk: in 1768 bekostigde hij de monumentale herenbank in de Maartenskerk van Kollum, vermoedelijk gesneden door de bekende beeldhouwer Hermannus Berkebijl.

De sleutel tot het orgel van Suratte (1770)

Die combinatie — een schatrijk oud-directeur met persoonlijke banden met Suratte, een zetel als VOC-bewindhebber in Amsterdam en een bewezen voorliefde voor prestigieuze kerkelijke schenkingen — maakt Eyso de Wendt tot de meest logische schakel achter het mysterieuze Blötz-orgel van november 1770.

Terwijl de Britse macht in Suratte de Nederlandse positie steeds verder terugdrong, bleef de kerkzaal van de Nederlandse loge in India het visitekaartje van de compagnie. Een compact, hypermodern kerkorgel uit Amsterdam — waarmee één enkele speler zonder assistentie forte en piano kon spelen — gaf de zondagse eredienst in Suratte precies de grandeur die paste bij een voormalig directeur die de Oost nog altijd een warm hart toedroeg.