FOUNDATION MUSICK’S MONUMENT

Meincke & Pieter Meyer Project

Hoe de fortepiano de Lage Landen veroverde

 

De fortepiano kwam in de Lage Landen niet door een doorbraak maar door een lange aanloop. Op 15 juli 1758 bood de Amsterdamse orgelmaker Hendrik Blötz, van Duitse afkomst, in de Amsterdamsche Courant twee "Forte Piano" aan: de vroegst bekende vermelding in de Lage Landen. Daarna bleef hij vooral orgels bouwen. Van Andries Veltman is, voor zover we weten, één instrument bekend. Geen van beiden maakte een markt.

Dat deed Louis Dulcken Sr., ook met Duitse wortels. Van 1755 tot 1762 werkte hij in Amsterdam als bouwer van klavecimbels en orgels, in dezelfde jaren dat Blötz zijn fortepiano's adverteerde; of ze elkaar kenden, weten we niet. Op 6 juli 1775 bood hij in de Gazette van Gent een forte piano van eigen werk aan, in Antwerpen gebouwd en voorzien van een nieuwe uitvinding om de toon te verminderen en te versterken. Samen met zijn zoon Louis Dulcken Jr., die al op zijn dertiende in zijn atelier werkte, startte hij de productie. Louis Sr. werd koninklijk instrumentbouwer in Parijs, in de wereld van Lodewijk XVI en Marie Antoinette, die zelf klavecimbel en piano speelde. Op zijn achttiende vertrok Louis Jr. van Parijs naar München, waar hij wereldfaam kreeg.

Vier jaar na die advertentie, in 1779, begonnen in Amsterdam de Meijers. Omdat het instrument succes had, werkten zij fabrieksmatig om aan de vraag te kunnen voldoen.

Deze site brengt de vier bouwers samen, Blötz, Veltman, Dulcken en de Meijers, met hun archiefsporen. Het is ook het verhaal van een familie: lees op het Dulcken Project hoe de Dulckens van theologen en organisten uitgroeiden tot instrumentbouwers, en hoe hun geloof ons zoveel over hen heeft verteld.

 

Hans Meijer

Advertenties Forte Piano’s Lage Landen

Amsterdamsche Courant: 15 juli 1758

“HENDRIK BLATZ, Orgelmaker in de Baangragt, tusschen de Spiegel- en Reguliersgragt tot Amsterdam, presenteert uyt de hand te verkopen twee superbe Forte Piano, zynde Hamerwerk, met een extra-fraaye Toon en raare Uitvindingen.”

I - Hendrik Blötz (ca. 1728–1777), 1758 

🇳🇱

Van Amsterdams Hamerwerk tot Caribische Orgels, Hypotheken en Huiselijke Drama's: 

Het Leven van Instrumentenmaker Hendrik Blotz (ca. 1728–1777)

 

Knechten:

Fredrik Staat 

Dirk Hibbeler

Jan Hendrik Bronkhorst

 

Amsterdamsche courant 9 december 1779


Dirk Hibbeler in de Elanstraat, tusschen de Konijne en Haazestraaten, naast een Wieldraaijer te Amsterdam, presenteerd uit de hand te Koop; een extra fraai Orgel, met een Clavecimbaal daarboven, en 2 Clavieren, van C tot F. het Orgel heeft de volgende Registers: Holpijp 8 vt., Prestant 8 vt., Discant. Fluit 4 vt., Octaaf 2 vt., ‚het Clavecimbaal heeft 3 Reg., kan ieder op zig zelfs en zamen gespeeld worden. Dagelyks te zien en te Examineren.

 

 

II - Andries Veltman, 1759.

In 1759 liet "Weltman" de Parijse Académie een klavecimbel zien met zowel pennen (jacks) als hamermechaniek.

 

Instrumentenbouw als Wetenschap: Andries Veltman, het Clavecin à Maillets en de Parijse Académie des Sciences (1759)

De geschiedenis van de vroege fortepiano en de hybride klavierinstrumenten in de achttiende eeuw wordt doorgaans beheerst door grote namen als Bartolomeo Cristofori in Florence, Gottfried Silbermann in Saksen en Johann Andreas Stein in Augsburg. Toch reikte het innovatieve netwerk van de mechanische klavierbouw veel verder en bracht het een fascinerende kruisbestuiving teweeg tussen traditioneel ambacht en de exacte wetenschappen. Een treffend en tot voor kort onderbelicht hoogtepunt in deze ontwikkeling is het werk van de in Amsterdam geboren instrumentmaker Andries (André) Veltman (ca. 1730–1796), die in 1759 de internationale wetenschappelijke wereld betrad met een spraakmakende indiening bij de Académie des Sciences in Parijs.

Het Mechanisme van de Verlichting: Van Snaarspanning tot Hamerakoestiek

Rond het midden van de achttiende eeuw stond de Europese muziek- en instrumentenbouw op een kruispunt. Het traditionele klavecimbel – waarbij snaren door middel van een plectrum werden aangetokkeld – bood een heldere,consistente articulatie, maar miste de dynamische flexibiliteit (crescendo en decrescendo) die de opkomende klassieke stijl verlangde. Veltman, afkomstig uit Amsterdam, begreep dat de toekomst lag in een mechanisme dat de vingerkracht rechtstreeks kon vertalen in variabele hamerimpact op de snaren. Hoewel zijn precieze vroege vakopleiding binnen de Amsterdamse gildenstructuur in de archieven vooralsnog in een nevel gehuld blijft, getuigde zijn werk van een diepgaand inzicht.

Zijn in 1759 gepresenteerde instrument – in Franse bronnen aangeduid als een clavecin-maillet of een clavecimbel met hamertjes – was een hybride constructie. Het overbrugde de kloof tussen de traditionele klavecimbelkast en een vroeg fortepianomechaniek. Veltman trachtte de akoestische beperkingen van het aangetokkeld instrument te overwinnen door een complex hefboom- en hamermechanisme te ontwerpen. Dit vergde niet alleen fijnmechanisch timmermanswerk, maar ook fundamenteel inzicht in materiaalkunde (vilt, leder, houtspanning en de metaalmoeheid van de snaren).

De Parijse Académie des Sciences als Wetenschappelijk Arbiter

Dat Veltman zijn uitvinding in 1759 aanbood aan de Académie des Sciences in Parijs, was geen toeval, maar een bewuste wetenschappelijke strategie. In de geest van de Encyclopédie werden de mechanische kunsten (arts mécaniques) niet langer gezien als inferieur handwerk, maar als een essentieel onderdeel van de natuurfilosofie. De Parijse Academie fungeerde als de belangrijkste keuringsinstantie van Europa voor patenten en mechanische vernieuwingen.

De intellectuele en visuele sfeer waarin een dergelijke indiening werd beoordeeld, werd treffend verbeeld door gravures uit die periode, zoals Sébastien Leclercs beroemde prent L’Académie des Sciences et des Beaux-Arts (1698). Daarin worden geometrie, astronomie, mechanica en anatomie gepresenteerd als de fundamentele pijlers van de menselijke vooruitgang. Wanneer een maker als Veltman zijn plannen voorlegde, werden deze onderworpen aan strenge natuurkundige en akoestische criteria: krachtoverbrenging, elasticiteit, klankprojectie en duurzaamheid.

Het Latere Spoor in Den Haag

Hoewel Veltmans optreden in Parijs in 1759 een wetenschappelijk hoogtepunt markeerde, verplaatst zijn latere levensloop zich naar de Hofstad. Bekend is dat hij zich in 1762 in Den Haag in het huwelijk trad met Madelaine Viël, waar hij tot zijn overlijden op 5 januari 1796 bleef leven.

Na zijn vestiging in Den Haag ontbreekt echter een duidelijk archivarisch vervolg van zijn activiteiten als instrumentenmaker; er is tot op heden geen document of instrument gevonden dat zijn latere technische output belicht. Daarmee blijft Andries Veltman een intrigerende, ongrijpbare figuur van de Verlichting: een vakman die zijn hamerklavier aan de Parijse wetenschap presenteerde, maar wiens verdere levensloop na de jaren 1760 grotendeels in stilte is gehuld.

 

III - Johannes Lodewijk Dulcken, 1775

 

6 juli 1775: in de Gazette van Gent

 

Sieur Louis Dulcken van Antwerpen", oudste zoon van Daniël, een Steirt-stuk en een "Forte piano" van eigen werk, met een nieuwe uitvinding om de toon te verminderen en te versterken. 

Dat is vier jaar voordat Meijer in Amsterdam begint.

 

 

Knechten:

Johan Jacob Schnell

Johan Ludwig Reusch

Jan Lodewijk Dulcken 

(14 jaar oud in 1775 en werkzaam in het atelier van zijn vader te Antwerpen)

Amst. Crt., den 10 Juny 1779.

MEINCKE MEYER, geweezene Compagnon van JOHANNES ZUMPI, beroemde Muziek-Instrumentenmaker tot Londen, neemt de vrijheid, lieden van Distinctie en verdere Kenners der Muziek te berigten, dat hy zig te Amsterdam gestabileerd heeft, in Compagnieschap met zyn Broeder PIETER MEYER, tot voortzetten van dezelfde Affaires, in ‘t maaken van allerhande soorten van FORTEPIANO INSTRUMENTEN, door hem veel verbeterd, en verre overtreffende alle andere tot nog toe bekend; zy verzoeken ieders Gunst en Recommandatie. Hunne Woonplaats is op de Kolk, op den hoek van de Voorburgwal, by de Brug, te Amsterdam.

Artus Quellinus - Beeldhouwer van Amsterdam - Koninklijk Paleis - Meincke & Pieter Meijer piano

Meincke & Pieter Meijer piano - BEETHOVEN - MONDSCHEINSONATA  1801 - OPUS 27 NR 2 - PRESTO AGITATO - KONINKLIJK PALEIS AMSTERDAM 

Paula Bär-Giese - Meincke & Pieter Meijer Fortepiano

Meincke & Pieter Meyer "Pianoforte Fabrikeurs van hunne Majesteiten” 

Koninklijk Paleis Amsterdam - Meincke & Pieter Meyer 

 

"Pianoforte Fabrikeurs van hunne Majesteiten” = LOUIS BONAPARTE & HORTENSE DE BEAUHARNAIS, de eerste Koning & Koningin van Holland.

Het kasboek van de thesaurier-generaal in dienst van de koning vermeldt in maart 1809 de uitbetaling aan de gebroeders Meijer voor de levering van drie fortepiano’s, twee voor het Amsterdamse paleis ( somma 2.200) en één voor het ‘chateau de Zoestdijk’ (somma 450).

 

Koninklijke Verzamelingen, Den Haag, Fragmentarchieven van het Civiele Huis van koning Lodewijk Napoleon, inventarisnummer G004-C-14.