Foundation Musick's Monument
Jan Josef Horemans II 1764 & Jan Josef Horemans II 1764
signed and dated lower left: J Horemans 1764 on the floor
Links - Het doorslaggevende bewijs: Pantalone dringt de salon binnen
Pantalone & Pedrolino, Scapino or Brighella
PANTALONE - Jacques Callot (ca. 1618–1620) & Jan Josef Horemans II
Klavecimbelbouw en Komedie: De Commedia dell’arte en de Migratie van de Familie Dulcken (1764)
Hans Meijer
Wie de overgeleverde schilderijen van de Antwerpse genreschilder Jan Josef Horemans II (1714–1792) oppervlakkig beschouwt, ziet vaak louter burgerlijke taferelen: een ingetogen gezelschap dat zich wijdt aan de beschaafde kunsten van de huismuziek. Een diepgaande iconografische en musicologische analyse van zijn meesterwerk uit 1764 legt echter een veel gelaagder en dynamischer scenario bloot. De rijke salons van de Antwerpse elite vormden in deze periode het decor voor een uiterst modieuze versmelting van muziek, familiebiografie en geïmproviseerd volkstoneel: de commedia dell’arte in intieme huiskamerbezetting.
Het Transnationale Knooppunt: Brussel en de Muntschouwburg
Om de theatrale dynamiek binnen de burgerlijke salon te begrijpen, is inzicht in de 18e-eeuwse opvoeringspraktijk in de Oostenrijkse Nederlanden noodzakelijk. De commedia dell'arte — en de muzikale genres die daar direct uit voortvloeiden, zoals de opéra comique en de opera buffa — was destijds een ware rage.
Gedurende de 18e eeuw fungeerde Brussel als een cruciale Europese draaischijf voor reizende theatergezelschappen (comédiens itinérants). Archiefstukken en officiële ordonnanties uit de Brusselse stadsarchieven bevestigen dat het hof van de Oostenrijkse landvoogden (met name onder de kunstminnende landvoogd Karel van Lorreinen) aan de lopende band licenties verleende aan Franse en Italiaanse troepen. Het centrale podium voor deze cultuur was de Grand Théâtre de la Monnaie (de Muntschouwburg), opgericht in 1700. Tegen de jaren 1750 en 1760 stonden karakters als Arlequin, Scaramouche en Pantalon er wekelijks voor volle zalen.
Deze theatrale rage sloeg snel over naar de rijke koopmansklasse in Antwerpen. Terwijl openbare theaters in de Scheldestad aan strikte banden waren gelegd, haalden vermogende burgers de nieuwste theaterhits van het Brusselse toneel simpelweg naar hun eigen private residenties. Men keek niet langer alleen passief naar het theater, maar repliceerde de kunstvorm binnenshuis.
Visuele Codes: De Man met de Geknoopte Muts
Het eerste schilderij toont de muzikale en logistieke opbouw van zo'n huiskamervoorstelling. Waar de zangers en acteurs de vrijheid kregen om te soleren en te improviseren, zorgde het instrumentarium voor de formele kaders. Het is binnen deze operationele synergie dat de basso continuo — hier geleid vanaf een helder en dragend Antwerps Dulcken-klavecimbel — fungeerde als de onzichtbare muzikale regisseur die de wetten van het huistheater dicteerde. De klavecimbelspeler reageerde direct op de fysieke handelingen en declamaties van de acteurs.
Dat we hier niet naar een statisch concert kijken, wordt direct gecodeerd door de centrale zanger/acteur. Hij draagt een expressief geknoopte kamermuts (de visuele code voor een spitsvondig, komisch karakter zoals Pedrolino, Scapino of Brighella en een praktische culotte (kniebroek). Deze broek gaf de acteur de noodzakelijke fysieke bewegingsvrijheid om de expressieve, grote stappen van de theater-improvisatie uit te voeren. Het opgerolde papier in zijn hand fungeert hierbij als zijn canovaccio (het scenario) of libretto.
De 'Smoking Gun': Pantalone Stormt Binnen
De definitieve en meest sluitende iconografische bewijsvoering voor deze theatrale hypothese wordt geleverd door het tweede schilderij van Horemans. Hier breekt de pure commedia dell’arte de muzikale salon binnen in de gedaante van het archetype Pantalone.
Horemans portretteert deze gierige, achterdochtige oude Venetiaanse koopman feilloos volgens de wetten van het theater: het lederen masker met de karakteristieke haakneus en prominente puntbaard is onmiskenbaar. Gekleed in een opvallend gestreept rococo-kostuum (een modieuze 18e-eeuwse variatie op zijn traditionele rode pak) en uitgerust met de karakteristieke houten klapstok (battacio of slapstick) achter zijn rug, voert hij een behoedzame, bespionerende theaterpas uit. Hij tilt zijn hoed op en gluurt listig de ruimte in. Direct achter hem versterkt een doek met het herkenbare groen-gele Harlekijn-ruitenpatroon de theatrale context.
De Biografische Sleutel: De Migratie naar Brussel (1764)
De meest spectaculaire ontdekking schuilt echter in de exacte datering van het schilderij: 1764. Dit is niet zomaar een fictief interieurconcert, maar een historisch document van een cruciale 'marktverschuiving'. Na het overlijden van Joannes Daniël Dulcken vroeg de familie in 1763 toestemming om Antwerpen te verlaten. In 1764 verhuisde de weduwe Dulcken samen met haar zoon Joannes en haar schoonzoon, de schilder Johann Hermann Faber, naar Brussel om daar een nieuw klavecimbelatelier te openen. Faber was nota bene een directe leerling van Jan Josef Horemans II!
Het schilderij toont waarschijnlijk de familie Dulcken op het exacte moment dat zij zich klaarmaken voor vertrek naar het Brusselse machtscentrum. Hun doel? De muzikale en theatrale markt rondom Karel van Lorreinen, de landvoogd die in Brussel een ongekende operagekte dicteerde en een fervent liefhebber was van de geïmporteerde Franse en Italiaanse cultuur.
De compositie weerspiegelt deze ambitie op geniale wijze: links zien we het magistrale Dulcken-klavecimbel (gesigneerd 'DUL... 1764') als symbool van hun Antwerpse vakmanschap. Rechts stormt de theaterwereld van Brussel — gepersonifieerd door Pedrolino, Scapino of Brighella uit de commedia dell’arte — letterlijk de kamer binnen. Het schilderij fungeert daarmee als een visueel manifest: de Dulckens verruilden Antwerpen voor Brussel om hun instrumenten direct te leveren aan een cultuurwereld die gedomineerd werd door de theatrale, Frans-Italiaanse mode van het Brusselse hof.
Het Dulcken-klavecimbel in het schilderij van Jan Jozef Horemans (1764)
Een nieuwe interpretatie van een opmerkelijk detail
Snijders & Rockoxhuis
signed and dated lower left: J Horemans 1764 on the floor
J Horemans 1764 !
Private collection
Toneelvoorstelling op de Grote Markt te Brussel, begin achttiende eeuw. Schilderij van Balthazar van der Borcht.
The Commedia dell’ arte troupe around 1710
Beautiful oil on canvas representing the commedia dell’arte theater troupe.
The gallant scene takes place in the grounds of a castle, at the foot of an imposing stone base which supports a marble Medici vase.
The five actors are richly dressed, on the right Léandre is peacefully seated and observes Harlequin who tries to charm his Columbine, while his lover, Isabelle, is turned towards Pierrot, who seems to invite her to dance with gestures of the hand.
In the center, perched on an edge of the base, a very beautiful Scarlet Macaw parrot contemplates the scene; while in the background, a loving couple walks near the jet of water from a fountain.
Period :18th century
Provenance :France-Paris
Medium :Oil on canvas
Dimensions : l. 36.61 inch X H. 29.92 inch