Multimedia Art Productions

Andries Veltman (ca. 1730–1796): archiefbronnen over zijn leven en overlijden
RESEARCH DOCUMENTS
Inleiding: het klavecimbel met hamers (1759)
Andries Veltman is bekend geworden door een instrument: in 1759 liet "Weltman" de Parijse Académie een klavecimbel zien dat zowel pennen (jacks) als een hamermechaniek bevatte. Volgens Grove Music Online (artikel "Pianoforte") gaat het mogelijk om de Nederlandse bouwer Andries Veltman; de Académie reageerde er niet merkbaar op. De Franse spelling Weltman verklaart waarom hij in Franse bronnen onder die naam voorkomt. De pianoforte zelf bestond toen al sinds omstreeks 1700 (Cristofori, Florence); Veltmans instrument is dus een vroege hamermechaniek, geen uitvinding van de piano als zodanig.
In de lijn van het onderzoek kwam zijn ontwerp in Den Haag niet in productie, terwijl de Amsterdamse bouwers Meijer en later de Dulckens er wel succes mee hadden.
Na 1759 zwijgen de bronnen over zijn instrument. Wat resteert zijn de gezinsstukken hieronder (1762–1796) en één aanwijzing uit het theater: een lofdicht, ingebonden achterin een toneelstuk in het Leidse archief, voor Andries Veltman in de rol van Mitridates, Nederduitsche Schouwburg te 's-Gravenhage, 21 januari 1769. Dat de acteur dezelfde man is als de instrumentmaker, is nog niet bewezen.
Bron: Grove Music Online, "Pianoforte"
Samenvatting
Uit een reeks archiefstukken blijkt dat Andries (André) Veltman, geboren te Amsterdam, in 1762 trouwde met de Haagse Madelaine Viel, dat het gezin in Den Haag tot de Waalse gemeente behoorde, dat hij op 19 oktober 1792 nog in Den Haag woonde en dat hij vóór 3 augustus 1799 was overleden. Een Haagse begraafkaart vermeldt op 5 januari 1796 het overlijden van een "Andries Veldman", 65 jaar, begraven op het Noorder Kerkhof. Alles wijst op dezelfde man, maar de kaart noemt geen echtgenote of beroep. Dat blijft een kanttekening.
1. Huwelijk en gezin
Op zondag 21 november 1762 werd in Den Haag, in de Waalse gemeente, het huwelijk afgekondigd van André Veltman, "jeune homme", geboren te Amsterdam, en Madelaine Viel, "jeune fille", geboren te Den Haag. De drie huwelijksafkondigingen verliepen zonder bezwaar.
Hun dochter Louise Nanette werd op zondagmiddag 23 februari 1766 gedoopt door ds. de la Fite. Het Livre ou Registre des Baptêmes de l'Église Wallonne de La Haye (blz. 350) noemt haar de dochter van André Veltman en Magdelaine Viel, geboren op de 12e om 2 uur 's nachts en door haar vader gepresenteerd. De maand volgt uit de voorgaande akte ("le 16 Février"). De Waalse gemeente vergaderde destijds in de Hofkapel op het Binnenhof; het register noemt het gebouw zelf niet.
Een tweede dochter, Marie Madelaine, was in 1792 te Amsterdam 25 jaar oud en dus omstreeks 1767 geboren.
2. De familie Viel
Madelaine Viel overleed in Den Haag; haar overlijdensakte (aangifte 11 juni 1833, akte 662) noemt haar 89 jaar oud, geboren te Den Haag, weduwe van Andries Veltman en dochter van Jaques Viel. In het lidmatenregister van de Waalse kerk (letter V, jaartal 1733/1735) staat "Viel, Jean Jaques", zonder echtgenote vermeld.
3. Het overlijden van Veltman
















Datum

BronGegeven
19 oktober 1792Amsterdamse ondertrouwakteMarie Madelaine Veltman trouwt met toestemming van haar vader Andris Veltman, "woont in 's Hagen".
5 januari 1796Haagse begraafkaart"Veldman, Andries", 65 jaar, "verval van krachten", begraven Noorder Kerkhof, pro Deo aangegeven, bl. 102.
3 augustus 1799Mutueel testament, Amsterdam (nr. 293, notaris Roosendaal)Madelaine Viel heet "veuve du sieur Andries Veltman".
11 juni 1833Overlijdensakte Den HaagMadelaine Viel overlijdt op 89-jarige leeftijd.

De leeftijd van 65 jaar plaatst zijn geboorte omstreeks 1730 en past bij een Amsterdamse "jeune homme" van rond de dertig in 1762. De datum op de kaart is die van de registratie; het feitelijke overlijden kan enkele dagen eerder liggen.
4. Kanttekeningen

  • De kaart schrijft "Veldman"; de overige stukken "Veltman", "Weltman" of "Veltmann". Het register noemt geen echtgenote en geen beroep.

  • Andere kaarten onder dezelfde naam (1771, 1778) betreffen kinderen van een "Andries"; of dit zijn gezin is, is niet onderzocht.

  • "Pro Deo aangegeven" betekent dat de aangifte kosteloos gebeurde; wat dat zegt over zijn bezit, vraagt nadere controle.

  • Zijn beroep (bouwer van een hamerklavecimbel) volgt uit ander onderzoek en niet uit deze stukken.

5. Conclusie
Veltman overleed op of kort vóór 5 januari 1796 op ongeveer 65-jarige leeftijd, zeer waarschijnlijk in Den Haag en begraven op het Noorder Kerkhof. Zijn weduwe overleefde hem ruim 37 jaar. Vervolgonderzoek: de originele begraafkaart of het register inzien, de doopakten van alle kinderen, Haagse boedel- en weeskamerstukken uit 1796 en zijn geboorte of doop te Amsterdam (circa 1730).
Bronnen

  1. Haags Archief, begraafregister/kaartsysteem: Veldman, Andries, 5 januari 1796 (bl. 102).

  2. Waalse gemeente Den Haag, huwelijksafkondiging 21 november 1762.

  3. Waalse gemeente Den Haag, doopboek, blz. 350 (1766).

  4. Waalse gemeente Den Haag, lidmatenregister, letter V (ca. 1733–1735).

  5. Amsterdam, ondertrouwakte 19 oktober 1792.

  6. Amsterdam, mutueel testament nr. 293, 3 augustus 1799.

  7. Den Haag, overlijdensakte nr. 662, 11 juni 1833.